Mentale gezondheid in noodsituaties: de onzichtbare wonden

Noodsituaties, zoals na natuurrampen of bij conflicten, veroorzaken talrijke verliezen: materiële, economische, maar ook menselijke. De getroffen bevolking wordt zowel lichamelijk als psychologisch geraakt. Daarom dringt zich een essentiële vraag op: welke plaats moet geestelijke gezondheid innemen in noodsituaties?

Een onzichtbare, maar enorme behoefte

Wereldwijd krijgt één op de vier mensen ooit te maken met een psychische aandoening. In noodsituaties kan dat aandeel volgens de Wereldgezondheidsorganisatie verdubbelen als gevolg van families die van elkaar gescheiden raken, rouw, geweld en het verlies van hun woning.

Toch krijgen tijdens een acute crisis vaak de zichtbare behoeften voorrang: levens redden, medische zorg verlenen, voedsel vinden en wederopbouwen.

"Psychische gezondheid lijkt minder dringend omdat je haar niet kunt zien, terwijl ze wel degelijk aanwezig is en mensen mogelijk ernstig kan beperken", aldus Raphaële Catillon, specialist in geestelijke gezondheid en psychosociale ondersteuning bij Handicap International.

Psychische problemen zijn overal aanwezig: een shocktoestand, desoriëntatie en het verlies van houvast. Volgens de specialist moeten we twee zaken onderscheiden: psychische nood treft iedereen na een schokkende gebeurtenis, en het is normaal om van streek te zijn in een abnormale situatie. Een psychische aandoening vereist daarentegen gespecialiseerde zorg. Het is belangrijk te voorkomen dat psychische nood uitgroeit tot een aandoening. In lage- en middeninkomenslanden heeft bovendien tot 85% van de mensen met psychische aandoeningen geen toegang tot passende zorg.

De eerste dagen van een noodsituatie

Raphaële Catillon is opgeleid als psycholoog en werkt sinds ongeveer vijf jaar voor Handicap International binnen de afdeling Gezondheid. Voor haar geldt één essentiële regel: hoe eerder je ingrijpt, hoe beter.

In Nepal werden na de plotselinge overstromingen van 26 augustus 2026 duizenden mensen ondergebracht in tijdelijke opvangcentra. Velen verloren hun woning, hun bestaansmiddelen of dierbaren. Vanaf de eerste dagen werd een psycholoog van Handicap International, gevestigd in India, ter ondersteuning naar het getroffen gebied gestuurd. Raphaële begeleidde de inzet vanuit het hoofdkantoor. De eerste stap bestond erin de behoeften in kaart te brengen en te bekijken welke hulp al beschikbaar was, om te voorkomen dat het werk van andere organisaties zou worden gedupliceerd.

De onmiddellijke hulp verloopt in verschillende stappen. Eerst wordt ervoor gezorgd dat in de basisbehoeften wordt voorzien: eten, drinken en onderdak. Dat is noodzakelijk om psychologische zorg doeltreffend te maken. Vervolgens wordt eerste psychologische hulp aangeboden aan iedereen die in shock verkeert: luisteren zonder iemand te dwingen zijn of haar verhaal te vertellen, en helpen om opnieuw houvast te vinden. Daarna wordt de hulp uitgebreid en gediversifieerd, met individuele gesprekken, steungroepen en activiteiten voor kinderen, zoals spel, sport en muziek. Het doel is om in het midden van alle ellende opnieuw houvast en een gevoel van normaliteit te vinden. Tot slot worden specifieke groepen opgericht voor mensen die kampen met angststoornissen of depressieve klachten.

Het doel in de eerste dagen is het risico te verkleinen dat iemand een psychische aandoening ontwikkelt.

"Bij een noodsituatie moet je vanaf het begin nadenken over wat er daarna komt", benadrukt Raphaële Catillon.

Om mensen op te sporen die hulp nodig hebben, richt Handicap International in bepaalde situaties zogenaamde 'static points' in: vaste locaties waar medewerkers aanwezig zijn en waar mensen terechtkunnen voor ondersteuning. Handicap International werkt ook samen met teams die mensen bewustmaken van de gevaren van mijnen. Deze teams zijn opgeleid in eerste psychologische hulp, kunnen sterke emotionele reacties herkennen en weten wanneer en naar wie ze mensen moeten doorverwijzen. "Het doel is niet om iedereen tot psycholoog op te leiden, maar ervoor te zorgen dat de teams herkennen wanneer ze zelf eerste ondersteuning kunnen bieden", verduidelijkt Raphaële.

Handicap en geestelijke gezondheid

Voor Handicap International is een handicap niet uitsluitend een medisch gegeven: het is een factor die van invloed is op de mate waarin iemand aan de samenleving kan deelnemen. Geestelijke gezondheid en psychosociale ondersteuning volgen dezelfde logica: voorkomen dat iemand die psychisch lijdt, wordt uitgesloten van zijn of haar gemeenschap of zelfs wordt gediscrimineerd.

Iemand die psychisch in nood verkeert, heeft vaak niet de kracht om zelf hulp te zoeken. Die persoon kan zich afzonderen, waardoor de psychische nood zelf een extra drempel wordt. In het veld helpen de teams van Handicap International deze mensen om die drempels te verlagen. Ze geven informatie over de juiste hulpverleningsdiensten, begeleiden hen naar afspraken en verwijzen hen door naar de juiste diensten of partnerorganisaties. Zo komt het bij gedwongen verplaatsingen van bevolkingsgroepen vaak voor dat mensen geen toegang meer hebben tot hun medicatie. Naast het gezondheidsrisico kan dit leiden tot grote ongerustheid en angst, boven op het trauma van de gedwongen verplaatsing. In zulke gevallen verwijst Handicap International, dat geen medische ngo is en geen medicatie mag voorschrijven, mensen door naar bevoegde gezondheidsdiensten.

Het verhaal van Haleema, een vluchtelinge in Tsjaad die op de vlucht sloeg voor het conflict in Soedan, toont aan welk verschil deze ondersteuning kan maken. Ze raakte gewond door een schot tijdens een aanval waarbij ze verschillende familieleden verloor. Vandaag leeft ze met de blijvende gevolgen van een zeer ernstige verwonding en met een immens verdriet om haar verlies. Dankzij de steungroepen waaraan ze deelnam, slaagde ze erin het trauma het hoofd te bieden. Ze vertelt:

"Dankzij de psychosociale groepssessies van Handicap International konden we ons allemaal bewust worden van hoe we de rest van ons leven met een ernstige verwonding zouden moeten omgaan. We konden onze ideeën en gedachten met elkaar delen, deze situatie onder ogen zien en samen verdergaan. We kwamen naar het centrum van Handicap International om ondersteuning te krijgen, maar Handicap International heeft ons ook geleerd hoe we deze informatie kunnen doorgeven aan andere mensen die niet naar de sessies kunnen komen. We praten met hen en vertellen hun dat ze geduld moeten hebben, dat veel mensen zich in dezelfde situatie bevinden en dat ze kunnen praten met mensen die hetzelfde doormaken en begrijpen hoe ze zich voelen."

Ook zorgverleners ondersteunen

Psychosociale hulpverleners worden sterk blootgesteld aan het leed van de mensen die ze begeleiden. Daarom kunnen ze gebruikmaken van een specifieke ruimte voor supervisie, begeleid door een technisch supervisor of een externe deskundige, en niet door hun manager.

"Sommige wonden zijn onzichtbaar. Daarom moet de mens in zijn geheel opnieuw worden opgebouwd. In noodsituaties maakt geestelijke gezondheid het mogelijk om hulp te vragen, toegang te krijgen tot de nodige diensten en opnieuw een plaats in de samenleving in te nemen. Geestelijke gezondheid is een fundamenteel mensenrecht: ze komt niet pas na de wederopbouw, maar maakt er deel van uit", besluit Raphaële Catillon.